Çocukların dünyasını çoğu zaman güneşli, kaygısız ve neşeli bir bahçe gibi hayal ederiz. Tam da bu varsayım yüzünden, bir çocuğun iç dünyasında derin bir çöküntü yaşanabileceğini kabul etmekte zorlanırız. Oysa toplumun değişen dinamikleriyle birlikte depresyon —kişinin kendini çaresiz, güçsüz, isteksiz ve suçlu hissettiği ruhsal çöküntü hâli— artık çocukluk çağında da karşımıza çıkan yaygın bir tablo.
Üstelik bu tabloyu fark etmek hiç de kolay değil. Uzun süre boyunca çocuklarda depresyonu tanımlamak bilim insanlarını bile zorladı; çünkü depresyon yaşayan çocukların yaklaşık yarısında ayrılık kaygısı bozukluğu veya davranış bozukluğu da tabloya eşlik ediyor. Bir çocuğun hırçınlığı ya da yapışkanlığı, çoğu zaman altta yatan derin bir yorgunluğun maskesi olabiliyor.
Çocuklarda Depresyonun Arkasındaki Temel Nedenler
Çocukluk depresyonunu tek bir düğmeye basılmış gibi tek bir nedene bağlamak mümkün değil; ancak tablo dikkatle incelendiğinde ebeveyn-çocuk ilişkisindeki kırılmalar ilk sırada yer alıyor.
Özellikle bebeklikten itibaren güvenli bir bağlanma ortamı bulamayan, duygusal ve fiziksel ihtiyaçları düzenli karşılanmayan —yani ihmal edilen— çocuklar çok daha savunmasız kalıyor. 2 aydan uzun süren ebeveyn ayrılıkları da bu riski belirgin biçimde artırıyor. Bunun yanında şu sarsıcı etkenler de süreci tetikleyebiliyor:
Yeni bir kardeşin doğumu veya kardeşler arası çatışmalar Anne-baba arasındaki geçimsizlik, boşanma ya da ayrılık Fiziksel şiddet, duygusal şiddet veya istismar Anne, baba, kardeş ya da yaşıt kaybı Okulda dışlanma, zorbalık veya çevre değişikliğiEbeveynin Depresyonu Çocuğu Nasıl Etkiler?
Ailede depresyon öyküsünün bulunması yalnızca genetik bir yatkınlık anlamına gelmiyor; evin duygusal iklimini ve bakım ilişkisini de doğrudan etkiliyor.
Düşünün ki anne bütün gün yataktan çıkamıyor, çocuk ağladığında tepki veremiyor veya karnını doyuramıyorsa; çocuk fiziksel olarak annesinin yanında olsa bile ruhsal bir terk edilmişlik yaşıyor. Sevgi, yakınlık, şefkat ve güven gibi en temel ihtiyaçlar askıda kaldığında, henüz kendini yatıştırma becerisi gelişmemiş bir çocuk; çaresizlik, üzüntü ve öfke karşısında yapayalnız kalıyor.
Daha büyük yaşlardaki çocuklar bu yakıcı duyguları hissetmemek için inkâra, bastırmaya veya uyuşturucu gibi zararlı maddelere yönelebiliyor. Oysa duygulara karşı sağırlaşmak, tam da depresyonun kendisi. Yine de çevre belirleyici bir kalkan işlevi görebiliyor: Çocuğun çaresizliğini fark edip onu sahiplenen bir akraba ya da öğretmen, riski ciddi ölçüde azaltabiliyor.
Çocuğunuzda Depresyon Olabilir mi? Kendinize Sorun
Aşağıdaki sorulara vereceğiniz yanıtlar, çocuğunuzun iç dünyasına dair önemli ipuçları sunabilir:
Çoğu zaman kendini üzgün, umutsuz ya da “bomboş” hissediyor mu? (Not: Erkek çocuklarda bu durum içe kapanmak yerine aşırı hareketlilik, huzursuzluk ve okulda davranış sorunları olarak ortaya çıkabilir.) Sık sık gergin, sıkıntılı ve huzursuz görünüyor; kolayca öfkelenip ağlıyor mu? Eskiden severek yaptığı işlere ve oyunlara karşı ilgisini kaybetti mi? Kendi kontrolünde olmayan olaylar yüzünden kendini suçlu ve çaresiz hissediyor mu? İştahında (fazla ya da çok az yeme) veya kilosunda belirgin bir değişim var mı? Uykuya dalmakta zorlanıyor, huzursuz uyuyor ya da kâbuslar görüyor mu? Hareketlerinde veya konuşmasında gözle görülür bir hızlanma ya da yavaşlama var mı? Sürekli bitkin mi, yoksa durdurulamaz bir hareketlilik içinde mi? Dikkatini toplamakta veya basit kararlar vermekte zorlanıyor mu? Ölüm, kendine zarar verme ya da intiharla ilgili düşünceler dile getiriyor mu?Ne Zaman Alarm Zilleri Çalar?
İlk üç soruya “evet” yanıtı verdiyseniz, bunlara en az dört sorunun daha olumlu yanıtı ekleniyorsa ve bu tablo iki haftadan uzun süredir devam ediyorsa, vakit kaybetmeden profesyonel destek almanız gerekir.
Bunlara ek olarak değersizlik duygusu, “kimse beni sevmiyor” yakınması, okul başarısında düşüş, söz dinlememe ya da aşırı sessizlik, arkadaş ilişkilerinde bozulma ve yalnızlık hissi de eşlik eden işaretler arasındadır.
Yaş Büyüdükçe Belirtiler Değişir mi?
Bebeklikten yetişkinliğe uzanan tüm dönemlerde depresyonun ortak paydası uzun süren mutsuzluk ve yaşama karşı kayıtsızlıktır. Her mutsuzluk depresyon değildir elbette; ancak yaş ilerledikçe duyguların ifade biçimi değişir, bazen sessizliğe bazen de öfkeye bürünür.
Karın Ağrısı Sandığınız Şey Depresyon Olabilir mi?
Çocuklarda ruhsal yükün en sık kullandığı kanallardan biri bedendir. Tıbbi bir karşılığı bulunamayan, sık tekrarlayan karın ağrıları veya baş ağrıları, çocuğun kelimelere dökemediği duyguların beden aracılığıyla konuşması —yani somatizasyon— olabilir.
İyileşme Nasıl Mümkün Olur?
Çocukta depresyondan şüphelenildiği anda gecikmeden bir uzmana başvurmak gerekir. “Çocuğun ne derdi olur ki depresyona girsin?” düşüncesi, farkında olmadan iyileşme yolunu uzatır ve yükü ağırlaştırır.
Üstelik tedavi yalnızca çocuğun odasında sınırlı kalmamalıdır. Ev ortamında depresyon veya başka bir ruhsal rahatsızlık yaşayan yetişkinler varsa, onların da mutlaka tedavi görmesi şarttır; çünkü çevre iyileşmeden çocuğun toparlanması kalıcı olmaz.
Çocukluk depresyonunda söze dökülemeyen öfke ve çaresizliğin oyun terapisi ve aile terapisi yoluyla ifade edilmesi teşvik edilir. Bu yaş grubunda antidepresan ilaçlar çoğu zaman beklenen faydayı sağlamaz, hatta duyguların dışa vurumunu daha da güçleştirebilir. Çocuk merkezli aile terapisinde çocuk, terapistin güvenli desteğiyle duygularını anne-babasına açma cesareti bulur; ebeveynler de bu duyguları ciddiye alıp temel ihtiyaçları karşılamayı öğrenir. Gerektiğinde anne-babanın yaşattığı acılar için çocuğundan özür dilemesi, iyileşme sürecini hızlandıran güçlü bir adımdır.
Okulla İşbirliğini Atlamayın
İyileşme sürecinin en önemli halkalarından biri de okuldur. Çocuğun yaşadığı durum hakkında okul yönetimine ve öğretmenlere bilgi vermek, gün içinde çocuğun desteklenmesini ve yanlış anlaşılmaların önlenmesini sağlar.