İnstagram’da bir sosyal medya fenomeninin sorgulamaya aldığı bir konu günümüzde ruhsal durumlarımızı nasıl tanımladığımızla çok bariz bir şekilde dalga geçmektedir: “Biri kendini fazla seviyor – narsist, diğeri mesajlara geç cevap veriyor – kaçınan bağlanma, diğeri fazla mesaj atıyor – kaygılı bağlanma. Birisine sinirleniyorum – hangi yaran tetiklendi, hiçbir yaram tetiklenmedi adam sinirimi bozdu. Eskiden insanların huyu vardı şimdi tanısı var, eskiden çocukken başımıza kötü bir şey geliyordu, kötü bir anı olarak kalıyordu. Şimdi çocukluk travman var diyor. Her huyumu çocukluğuma bağlamayın. İki üç video izleyip de herkese tanı koymayı bırakın artık. “
Sevgili okurlarım, ne diyeyim adam haklı. Günümüzde Psikoloji ve onun etrafında dönen yorumlama biçimleri o kadar bir temâyül hâline geldi ki, benim de bununla birlikte gelişen yozlaşmaya dair bir çift lafım var. Bu yozlaşmanın günümüzdeki ana nedeni: Bilgileri kavramlarıyla birlikte irdelemememiz ve uzman olmadığımız yerde uzman kesilmemiz.
Bugün sizlere ruhsal rahatsızlıkların tanımı ve tedavileri hakkında yanlış bilinen doğruları aktarmak istiyorum.
Yukarıda verdiğim başlık ile başlayalım: Psikolojin mi bozuldu diye bir şey yok! Psikoloji bir bilim dalıdır. Türkçesi ruh bilimidir. Ruh bilimin mi bozuldu diye sormuyoruz herhalde. Ruh hâlin mi bozuldu, ruhsal durumun mu bozuldu diye soruyoruz.
Her gün depresyonun nedenleri ve çeşitli tedavi yöntemleri hakkında çok “bilgiç” yorumlar ve değerlendirmeler duymakta ve okumaktayız; ancak bunlar, çoğu kez, sadece kişiye uygun ilaçların bulunma konusu etrafında dönmektedir. Böylece sorunun çözüldüğüne dair bir nevî aldatmaca anlayışı hâkim olmaktadır; yâni: “Hastaya ilâcı yükle, sakinleşsin” anlayışı. Tabii ki ilaç tedavisini uygulamaktan kaçınan hastaların ve ilaç aldığı hâlde mükerrer depresyon yaşayanların varlığı da inkâr edilemez. Onlarca yıldır uygulanan psikoterapiler, çeşitli tedavi yöntemleri ve hastane bakımları da her zaman mükemmel sonuçlar vermezler. Ancak çözümün bu kadar kolay olmadığı ve vahametin boyutları, depresyon hastalığından şikâyetçi olanların sayısının gün geçtikçe artması ile ortaya çıkmaktadır. Günümüz Türkiye’sinde yaşayan kadınların yüzde 8,1 ve erkeklerin ise yüzde 4,2 kısmının depresyon hastası olduğu tahmin edilmektedir.
Peki her gün sayısızca ilaç ve psikoterapiler geliştirildiği halde, dünya genelinde ve ülkemizde, neden depresyonda olan hastalarımızın sayısı artmaktadır? Nefs Psikolojisi bilim dalının kurucusu Psikiyatr ve Psikoterapist Dr. Mustafa Merter'in görüşlerine göre bu olgu modern psikoloji biliminin insanı tanımlamadaki yetersizlik ve insanın kullanım kılavuzu eksikliği ile bağlantılıdır. Bugün dünyada Psikoloji'nin tek bir resmi tanımı yoktur, bakış açısı ve odaklanan alana göre yüzlerce tanım mevcuttur. Psikoloji (ruh bilimi) ve tıptan gelen Psikiyatri (ruh hekimliği) iç içe geçen bilim dallarıdır.
Bir kere şurada bir mim koymak lazım: Ruhsal rahatsızlıkların tanımı, teşhisi ve tedavisi tarihte ilk olarak M.Ö. 400 civarı bizim coğrafyada yapılmaya başlamıştır. Kısacası, Bu işin atası Sigmund Freud değildir.
Psikolojik rahatsızlıkların ilk yazılı kaynağı M.Ö. 2200 yıllarında görülür. Mezopotamya’da "korku, huzursuzluk, uyku" için reçeteye rastlanır. Mısır ve Hindistan'da ve Çin'de "bunama ve delilik" tanımlarına rastlanır (M.Ö. 1500, 800). Dünyanın ilk psikiyatri hastanesi M.Ö. 400 yıllarında Bergama’daki Asklepion'da kurulmuştur. İlk defa Hipokrat (M.Ö. 460-370) beyne işaret ederek "histeri, melankoli" gibi terimler kullanmış ve epilepsi, mani, paranoya, psikoz tanımlarını yapmıştır. Hipokrat’ın açtığı çığır batıda M.S. 200’lere kadar sürmüştür, sonra sapmış Hristiyanlığın etkisiyle ortaçağ karanlığı ile birlikte akıl hastalıklarında tekrar Hipokrat öncesi büyüsel-animistik düşünceye dönüldüğü görülmüştür. İşkenceler çağı başlamıştır ve bu uygulamaların 16-17.yüzyıllara kadar sürdüğü görülmektedir. Ortaçağ Avrupası’nda ruhsal rahatsızlığı olan insanlar “içine şeytan kaçtı” diye sirk hayvanı gibi kamusal alanda gezdirilirken ve diri diri yakılırken, İslam dünyası antik Yunan eserlerinin Süryanice ve Arapça’ ya çevrilmeleri ile gelişmiş bilgilere sahip olmuş ve bunları geliştirmiştir. Müslüman dünyasının ilk akıl hastanesi Bağdat'ta kurulmuştur (MS 765). ErRazi (psikoterapi), ElBiruni (biyopsikososyal yaklaşımın temelleri), İbni Sina (müzikle tedavi, psikosomatik hastalık kavramı, kişilik tanımlamaları) ve daha birçok isimden söz etmek mümkündür.
Tarih boyunca batıda daha çok dinsel öğretilerin tekelinde olan psikoloji bilimi, Rönesans sonrası Avrupa kıtasında gelişen sanayi devrimi, sekülarizm, rasyonalizm, Darwinizm, pozitivizm ve filozofik fizikalizm etkisiyle tanrısal rehberliği yadsıyarak dine alternatif bir kurum haline dönüştü ve insan aklını put haline getirdi. Bu putlaştırmayı yıkan, insandaki sezgi ve ilham özellikleriyle dengelemeye çalışan Romantizm akımı ve daha geç dönemde bilinçdışının keşfi ile yeni çağ manevi arayışlar da ne yazık insanın umut ettiği, daha ferah, daha “aydınlık”, dünyevi kaygı ve tasaların azaldığı daha özgür bir hayata kavuşturamadı. Özellikle batı dünyasında, “metafiziği yaşayamama gerilimi” en üst düzeylerde seyrediyor, bizde ise sekülerleşmiş kesim bu gerilimi yaşıyor. “Materyalizmin ivme kazanmasının ve dinlerin eski nüfuzlarını yitirmesinin bunda büyük bir payı var” diyor Mustafa Merter. ”Dışarıdan bakıldığında refah içerisinde yüzüyor gibi görünen bu insanlar, aslında sıkıntı cenderesinde boğuluyorlar” (Mustafa Merter, 2023, s. 282)
Aslına bakarsak, anlam ve değer temelli olmayan, seküler, ruhsuz, pozitivist/materyalist ve ezberci eğitim, çocuklarımızın karakter ve kişilik gelişmini olumsuz yönde etkiledi, yozlaştırdı, genç kuşakları hedonizmin ve nihilizmin kucağına atarak da bu sıkıntı cenderesine sebep oldu.
Peki ruh sağlığımızı bu sıkıntı cenderesinden nasıl koruyabiliriz? Modern Psikoloji yetersiz kalıyor, kadim bilgileri de dahil ederek insanı yeniden tanımlamamızda fayda var. Bu bakımdan kıymetli Psikiyatr Dr. Mustafa Merter, Nefs kavramı ile tasavvufun sunduğu insanın kullanım kılavuzu Kuran-ı-Kerim ve Hz. Peygamber Muhammed'in (sav.) sünneti, insan gelişimini en üst düzeylere çıkararak, kemale erdirerek bu sıkıntılardan yeterince kurtarabileceği tezini savunmaktadır.
Nefsin yapısını bilmeyen, ruhsal yapımızın üst katlarını yadsıyan ve yanlış yorumladığı için teşhiste büyük hatalar yapan klasik batı dünyası psikolojisi, insanlığın maneviyat/spiritüalite ile irtibatlı rahatsızlıklarına yeterince cevap verememektedir.
Kaynak: Dr. Mustafa Merter. Dokuz Yüz Katlı İnsan. 2023, Kaknüs yayınları, 2. Baskı