Sevgili okurlarım, 10 Ekim Dünya Ruh Sağlığı Günü vesilesiyle kaleme aldığım yazılarımın devamında, bugün ruh sağlığımızın en büyük tehditlerinden biri olan depresyonu ve tedavi yaklaşımlarını ele almak istiyorum. Geçen yazımda ruhsal rahatsızlıklar üzerine paylaştığım çerçeveyi, bugün bu özel konuya uyarlayabiliriz.
Öncelikle, 1823 yılında İngiltere'de kurulan, tıp dünyasının saygın yayın organlarından The Lancet ile Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) en çok referans aldığı veri merkezlerinden olan IHME (Sağlık Metrikleri ve Değerlendirme Enstitüsü) ortaklığıyla yürütülen Küresel Hastalık Yükü (Global Burden of Disease - GBD) Araştırması’nın verilerine bir göz atmakta yarar var.
Verilere göre, dünya nüfusunun %15’i yani yaklaşık 1,2 milyar insan, klinik düzeyde bir ruh sağlığı bozukluğu yaşıyor. 1990’dan bu yana kaygı bozukluklarında %158, majör depresyonda ise %131’lik bir tırmanış söz konusu. Küresel ölçekte ruh sağlığı bozulmalarından en çok etkilenen kesim ise 15-19 yaş arasındaki gençler. Erken yaşta başlayan dijital maruziyet, belirsizlik duygusu ve yalnızlaşma, yeni kuşağın psikolojik dayanıklılığını ne yazık ki kırıyor.
"İlacı Yükle, Sakinleşsin" Aldatmacası
Televizyon ekranlarında ve basında her gün depresyonun nedenleri ve tedavisi üzerine çok “bilgiç” yorumlar duyuyoruz. Ancak bunların çoğu, hastaya en uygun kimyasal ilacın bulunması ekseninde dönüyor. Psikiyatrların ekseriyetle bağımlılık yapmayan, yan etkisi az ilaç geliştirme çabası anlaşılır olsa da, bu durum bir nevi "hastaya ilacı yükle, sakinleşsin" aldatmacasını doğuruyor. İlaçtan kaçınanların veya ilaç kullanmasına rağmen mükerrer depresyon yaşayanların sayısı az değil. Onlarca yıldır uygulanan psikoterapiler ve hastane bakımları da her zaman kusursuz sonuç vermiyor.
Sorunun vahameti, depresyondan şikâyetçi olanların sayısının çığ gibi büyümesinden anlaşılıyor. Bugün Türkiye’de yaşayan kadınların %8,1’inin, erkeklerin ise %4,2’sinin depresyon hastası olduğu tahmin ediliyor.
Yetişkinlerde Depresyonun Anatomisi: Bir Depresyonun Özellikleri Nelerdir?
Depresyon öncelikle umutsuzluk, güç kaybı, içe kapanma, kendini suçlama eğilimi, iştah kaybı veya artışı, yoğun yorgunluk ve uyuşukluk hâli, korku, yaşama dürtülerinin eksikliği ve hayata yönelik ilgi kaybı demektir; aslında kısacası insanın kendi duygularına ulaşımının engellendiği bir durumdur.
Bu belirtiler aynı anda görülebileceği gibi teker teker de ortaya çıkabilir. Hatta ilk bakışta son derece sorunsuz görünen, hatta başkalarına "terapi" uygulayıp dert dinleyen insanlarda bile bu tabloya rastlanabilir. Bazı insanlar uçuk hayaller kurarak veya sıra dışı başarılar elde ederek depresyona girmeyi ertelemekte başarılı olurlar, bu da bipolar bozukluğun arkasında yatan nedenlerden biridir.
Depresyon, yetişkin insanın kendine ettiği bu ihanetin bedelidir. Bu yapıdaki bir kişinin kendine yönelttiği sorular öz gereksinimlerini içermez; daima "Başkaları benden ne bekler?" sorusuna dönüşür. Fakat bedenimiz bu ihtiyaçları bilir ve insanın gerçek duygularına kavuşmasında ısrar eder. Küçük bir çocuk için bu hakkı ebeveyninden talep etmek zor olduğu için, kişi zamanla kendi içindeki çocukla bağını kaybeder. Yaşlılıkta yaşanan bedensel muhtaçlık da bu çocukluk durumuna benzer ve yaşlılık depresyonuna yol açabilir. Ancak özgeçmişinin bilincinde olan bir insanın yaşlılıkta mutlaka depresyon geçirmesi şart değildir.
Depresyon, oluştuğu yaştan bağımsız olarak, çocuklukta yaşanan incinmeleri yeniden tetikleyen duygulardan kaçma çabasından başka bir şey değildir. Kişi ruhsal acılardan kaçmak için nikotin, alkol, aşırı çalışma gibi araçlarla bedeninin isyanını bastırmaya çalışır. Oysa insan ruhu öfke, üzüntü ve sevinç gibi hakiki duyguların özgürce kendisine doğru (dışa doğru değil!) akmasına ihtiyaç duyar. O zaman insan kendi nefsini tanıyıp onunla baş etmesini öğrenebilir.
İntihar Eğilimi Neden Oluşur?
Çoğu insan için anne ve babası tarafından sevilmemiş olduğunu kabul etmek dayanılmaz bir acıdır. Bu eksiklik hissi arttıkça, birey sevilmiş olduğu yalanına ve kendi hataları yüzünden sevgiyi hak etmediğine dair suçluluk duygularına sarılır.
İşte depresyonda beden bu yalana da isyan eder. Bazı insanlar, içindeki çocuğun çaresizliğini yeniden hissetmektense, gerçekten ölmek ya da duygularını öldürerek simgesel olarak yok olmak isterler. Kişi, ancak bu derin duygularını ciddiye almayı öğrendiğinde sahte saygının engellerini aşabilir.
Çünkü ben, yaşım veya toplumsal konumumdan bağımsız olarak; bana neyin acı verdiğini, beni neyin sevindirdiğini, öfkelendirdiğini, neye ihtiyacım olup olmadığını bilirsem, kendimi yeterince tanıyorum demektir. Bu bilince ulaşıldığında, yaşamı sona erdirme ihtiyacı da ortadan kalkar; çünkü yaşam artık yaşanmaya değer ve cazip bir hâl alır.
Kendimizi Depresyondan Nasıl Korumalıyız?
Şimdi tabii ki klasik yaşam koçlarının önerileri doğrultusunda isterseniz hayır demeyi öğrenip sınır çizerek, stres yönetimi uygulayarak, günlük sabit rutinler geliştirerek hobilerden fiziksel aktivitelere, koşabilirsiniz. Bu uygulamalar kendinizi ve duygularınızı tanımanıza, hayatınıza düzen getirmenize ve depresyondan korunmanıza yardımcı olabilir.
Ancak kendinizden beklentileriniz yüksek ise, depresyona girdiyseniz ve arkasında yatan nedenlerin birinde derin bir hayata anlam verememe hissi varsa bu tür yaklaşımlar, depresyondan korumak yerine sizi yorarak tam tersine bu eğilimi artırabilir bile. O zaman ilk adım kendinizden beklentilerinizi azaltıp, enerjinizi bu soruya yöneltmek olmalı.
Klasik psikoloji kuramların perspektifinde özel bir yer alan Öğrenilmiş Çaresizlik kuramının geliştiricisi Dr. Martin E.P. Seligman, depresyon geliştirmenin tehlikeleri olarak benliği ve bireyselliği yüceltme ve ortak insani değerlerin alçaltmasında görür ve depresyon tedavisinde, iyimser düşünmeyi öğrenmenin yanında "hayır işlemenin" sağaltıcı gücünü vurgular, çünkü bu ego şişmesinin önüne geçer, çaresizlik duygularını azaltır ve insanlarla birlik beraberlik ve ortak değerlerin paylaşılmasını artırır.
Psikiyatr Dr. Mustafa Merter'de benzer sonuçlara islami perspektiften ulaşır, ancak depresyona benzeyen, ama hali hazırda bilinen kategorilerle örtüşmeyen depresyon belirtilerinin, yeni çağ manevi arayışlar çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini, bunları yaşayan kişilerin, titiz bir anamnez ve teşhis ile “Manevi Aidiyetsizlik Depresyonu” ve “Psikospiritüel Kriz” olarak Majör Depresyondan ayırt edilmesi gerektiğini önemser.
Bu minvalde depresyondan korunmanın yollarından biri olarak “hayır işlemenin” öneminden bahseder, hatta tedavi olarak da Dr. Martin Seligman gibi “hayır tedavisi” önerir. Hayır işlemek, Depresyonun patolojisinde görülen insanın benmerkezciliğini ve içe kapanmasını önler, varoluş tarzımızda 180 derecelik bir dönüş yaparak, duyu ve duygularımız ile beraber felah yarıp, öteye geçme ve iyilik hali yaşatır.