Ayvalık’taki yerleşik Rumlardan oluşan çapulcu milisleri, 19. yüzyılın başlarından Milli Mücadele dönemine kadar bölgedeki Yunan milliyetçiliği (Megali Idea) ideolojisi doğrultusunda örgütlenen ve tebaası oldukları Osmanlı Devleti ile Müslüman ahali aleyhine faaliyet yürüten silahlı çetelerdir.
1821 Yunan İsyanı Dönemi
Ayvalık, o dönemde nüfusunun neredeyse tamamı Rumlardan oluşan bir ticaret ve sanayi kasabasıydı. 1821 yılında Mora'da başlayan Yunan İsyanı ve müteakip katliamlara Ayvalık'taki Rum ahalinin, din görevlilerinin ve çapulcu milislerin de silahlanarak destek vermesi üzerine Osmanlı ordusu bölgeye müdahale etmiştir. Çıkan çatışmalar sonucunda kasaba büyük ölçüde tahrip olmuş ve Rum nüfusun önemli bir kısmı Midilli Adası'na kaçmıştır.
Sonraki zamanda, bir süre Nâmık Kemâl'in de mutasarrıf olarak görev yaptığı Midilli adasında geçim kaynağı bulamayan bu güruh, peyderpey Ayvalık'a dönmüştür.
Macaron’da bugün gördüğümüz binaların çoğu, bu zamanda inşa edilmiştir.
Bütün gün zeytin fabrikalarında çalışan palikaryalar, akşamları limana yakın sokaklarda yer edinen "Kafeşantan" ve tavernalara giderlerdi. Fuhuş ve kumarın yaygın olduğu bu müesseselerde, son Bizans İmparatoru XI. Konstantinos Paleologos'un bir gün uyanıp İstanbul'u Türklerden geri alacağını anlatan (Θά 'ρθεις σαν αστραπή - Bir Şimşek Gibi Geleceksin), devlete karşı ayaklanmayı anlatan (Να 'τανε το '21 - Keşke '21 olsaydı) ve ayaklanmaya katılıp, geri dönemeyen gençlerin hikayesini anlatan (Παιδιά της Σαμαρίνας
- Samarina çocukları) gibi şarkılar söylenir, nimetlerinden faydalandıkları devlet ve topraklara karşı ayaklanma planları yapılırdı.
1909 Ayvalık Hâdisesi
İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra oluşan sözde "Özgürlük" ortamında Ayvalık Rumları yeniden siyasi ve askeri olarak örgütlenmeye başladılar. Yunanistan'ın da desteğiyle Ayvalık'ta, Türk yönetimine karşı büyük huzursuzluklar çıkarıldı. 17 Haziran 1909'da düzenlenen büyük çaplı gösterilere Osmanlı askeri müdahale etti ve sıkıyönetim ilan edilerek, çapulcu milislerin silahları toplandı.
20. yüzyılın başlarında Ayvalık, Akdeniz ve Adalar denizinin en stratejik liman ve ticaret kentlerinden biriydi. Kentteki gelişmiş zeytinyağı ve sabun sanayisi, Avrupa devletlerinin ilgisini çekmiş ve uluslararası deniz ticaretini yönetmek amacıyla kentte birçok yabancı diplomatik temsilcilik açılmıştır.
1821 Yunan ihtilali ve şehrin yangınla yok olmasından önce bu bölgedeki Rusya, Britanya, Avusturya-Macaristan ve Fransa konsolosluklarından bahsedilmektedir. Yunanistan (1836-1917), Hollanda (1841-1884), İtalya (1853-1914), İsveç ve Norveç (1859-1897) ile İran (1885-1897) olmak üzere beş ülke daha şehre temsilcilikler açtı ve burası artık uluslararası kaynaklarda Aivali olarak anılır oldu.
Yunanistan Konsolosluğu dönemin demografik ve ticari bağları nedeniyle kentteki en aktif temsilcilikti. "Megali İdea" doğrultusunda kentteki ayaklanma, protesto ve çapulculuklara fikir, kaynak ve silah desteği sağlamıştır. Diğer bir görevi ise: Osmanlı tebaası olan rumları Yunan vatandaşı yaparak, özellikle çapulcu çeteleri Türk yargısından kaçırmak idi.
Daha çok fahrî olarak varlık gösteren diğer konsoloslukların başlıca görevleri: Ülkelerine yapılan ihracatı takip etmek, kentteki gayrimüslim nüfusa imtiyaz sağlamak, onları Türklerin "şerrinden" korumak ve Osmanlı devletini istikrarsızlaştırmak oldu.
Rus Konsolosluğu, kentin sahil şeridinde İngiliz ve Fransız konsolosluk binaları ile yan yana aynı hat üzerinde yer alıyordu. 1922 yılındaki tarihi süreçte (Kurtuluş Savaşı döneminde kentin tahliyesi ve yangınlar sırasında) bu sahil şeridindeki üç konsolosluk binası da yanarak kül olmuştur.
Bugün İsmet paşa ve Fevzi paşa-Vehbi Bey mahallelerinde yer alan neoklasik mimariye sahip, yüksek tavanlı ve taş işçiliğiyle öne çıkan bazı tarihi konaklar halk arasında hâlâ "Eski İtalyan Konsolosluğu" veya "Fransız Konsolosluğu" olarak anılmaktadır. Bu tescilli kültür varlıklarının büyük kısmı günümüzde şahsi mülk, butik otel ya da konut olarak kullanılmaktadır.
Dünya Savaşı ve Zorunlu Göç (Tehcir)
Dünya Savaşı sırasında Ayvalık, Çanakkale Boğazı'na yakınlığı nedeniyle stratejik bir noktadaydı. Bölgedeki Rum çapulcular, Osmanlı'nın savaştığı İtilaf Devletleri ve Yunanistan lehine casusluk, sabotaj ve çetecilik faaliyetlerini artırdı.
Osmanlı İdaresi ve dönemin yöneticileri (İttihat ve Terakki), Ayvalık'taki Rum nüfusun bölge güvenliğini tehdit ettiğini ve dış kışkırtmalarla düşmanla iş birliği yapabileceğini değerlendirdi. Mayıs 1917'de başlayan süreçte, Ayvalık ve çevresinde yaşayan 12 ile 80 yaş arasındaki tüm Rum sakinlerin iç Anadolu'ya doğru göç ettirilmesi amaçlandı.
Osmanlı ve Yunan kaynaklarına göre yaklaşık 23.000 kişi; Alman kaynaklarına göre ise
12.000 - 20.000 arası Rum zorunlu olarak göç ettirildi. Bunlar, 1918/1919'da Ayvalık' döndüler ve işgâle gelen Yunan ordusuna katıldılar.
Ayvalık kurtarıldığında, Eylül 1922 tarihinde ise Ayvalık'taki yaklaşık 3.000 Rum erkeğin Amele Taburlarına sevk edildiği kaydedilmektedir. Bunlar, Yunan ordusunun yakıp-yıktığı batı Anadolu'nun imarında çalıştırıldılar.
1919 İşgal Dönemi ve Kızılhaç Örgütü
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın (1918) ardından, daha önce bölgeden uzaklaştırılan Rumlar geri dönmeye başladılar. Şubat 1919'da Yunanistan'dan gelen ve Kızılhaç adı altında faaliyet gösteren gemilerle bölgeye gizlice silah ve mühimmat sokuldu.
Ayvalık ve çevresindeki ayrılıkçı/işgal yanlısı faaliyetler, doğrudan İstanbul Rum Patrikhanesi'ne bağlı çalışan Mavri Mira heyeti ve batı Anadolu'daki Rum çeteleriyle ilişkilidir. Bu örgütler, Yunanistan'ın bölgeyi işgaline zemin hazırlamak için Ayvalık-Midilli hattında yoğun casusluk ve propaganda faaliyetleri yürütmüşlerdir. Silahlanan Rum çapulcular Müslüman köylerine baskınlar düzenledi, yağma ve öldürme olaylarına karıştı. Bu yıllarda Ayvalık, bir Terör yuvası hâline geldi.
29 Mayıs 1919'da Yunan ordusunun Ayvalık'ı işgal etmesi sırasında bu çapulcu milisler, işgalci Yunan askerleriyle omuz omuza hareket ederek Türk askeri mevzilerine ateş açtılar.
Türk tarafında ise Ayvalık'ın işgaline karşı gizli istihbarat ve lojistik desteği sağlayan yapı, İstanbul merkezli Karakol Cemiyeti olmuştur. İttihatçılar tarafından kurulan bu gizli örgüt, Anadolu'ya ve Ayvalık Cephesi'ne silah, cephane ve subay ulaştırılmasında büyük rol oynamıştır.
Ayvalık'taki Rum milislerin faaliyetleri, 172. Alay Komutanı Yarbay Ali Bey (Çetinkaya) komutasındaki Türk askeri birliğinin düzenli ordudaki ilk kurşunu atarak Ayvalık Cephesi'ni kurmasında ve Kuva-yi Milliye hareketinin bu bölgede hızla örgütlenmesinde en önemli etkenlerden biri olmuştur.
Günümüzde "Rum Nostaljisi" yaşayanlar, "Rum evi" diyerek sanki üstün bir kalite izahı yapmaya çalışanlar, bu evlerin aslında Türklerin değil Rumların olduğunu ima etmekte ve "Rum" veya "Yunan" yerine "Grek" diyerek bir şeyleri saklamaya mı çalışmaktadırlar?
Birileri de "Rum kurabiyesi" satmakta; sanki Midilli'de bir kurabiye geleneği varmış gibi.
Ne olduğu belirsiz bu zihniyet, Yunanistan topraklarında bin bir türlü zulme maruz kaldıktan sonra Anadolu’ya gönderilen mübadillerin (bedel ödeyenler) şehrinde, utanmadan hainlere özlem duymakla ne yaptıklarının farkında mıdırlar acaba?
![[adv_img_alt]](https://www.burshabermedya.com/files/uploads/advert/1795263020-8af17.png)